Jesteś tutaj

Kolonia - informacja podstawowe

Portret użytkownika radiss

Jak zbudowane jest społeczeństwo mrówek?


Kolonię mrówek tworzą:

Samice (królowe) - są to okresowo uskrzydlone osobniki, które po zapłodnieniu podczas lotu godowego tracą skrzydła. Lot godowy odbywa się tylko raz w życiu każdej królowej. Ilość przekazanych męskich komórek płciowych wystarcza do zapłodnienia wszystkich jaj, które królowa jest w stanie złożyć w trakcie całego, nierzadko kilkunastoletniego życia. Zadaniem królowej jest składanie jaj oraz wychowanie pierwszego pokolenia robotnic. Ilość królowych w kolonii jest różna i w zależności od gatunku waha się od jednego do kilkuset osobników. Jeśli w kolonii występuje tylko jedna królowa mówimy wtedy, że kolonia jest monoginiczna,




Robotnice – są to nieuskrzydlone córki królowej z niedorozwiniętymi narządami płciowymi. W zależności od gatunku ich okres życia waha się od 5 tygodni do nawet 4 lat. Robotnice wykonują wszystkie czynności związane z funkcjonowaniem kolonii, czyli: opieka potomstwem, zdobywanie pokarmu, budowa i obrona gniazda przed intruzami. U niektórych gatunków pełnione funkcje pociągają za sobą również różnice w budowie morfologicznej. Niektóre gatunki posiadają kastę osobników znacznie przewyższających wielkością przeciętne robotnice. Są to tzw. żołnierze, zaopatrzeni w dużą głowę i równie spore żuwaczki. U niektórych zadaniem ich jest wyłącznie obrona gniazda przed najeźdźcami np. mrówki z podrodziny Dorylidae. Mogą także pełnić funkcję magazynowania pokarmu (Myrmecocystus, Proformica), mielenia ziaren (niektóre Solenopsis, Acanthomyrmex), transportu (Daceton), ale oczywiście przystosowanie do obrony gniazda jest najczęstsze.Spośród polskich gatunków mrówek najbardziej widocznie wyodrębnione kasty, zróżnicowane morfologicznie występują tylko u mrówek z rodzaju Camponotus, a największa kasta robotnic (żołnierze) oprócz obrony gniazda zajmuje się również opieką nad potomstwem oraz budową gniazda. Mrówki z rodzaju Formica również są polimorficzne, choć nie występują tu wielkogłowi żołnierze, za to robotnice typu major są niemalże dwukrotnie większe od robotnic typu minor.

Jak zbudowane są gniazda mrówek?


Konstrukcje budowane przez mrówki, odznaczają się wielką różnorodnością, są tworami o nieregularnej budowie, co jest odzwierciedleniem ich wysokiej zdolności do adaptacji w środowisku. Wielkość, forma czy struktura gniazda uzależniona jest od wielu czynników, np. ukształtowania terenu, rodzaju gleby, klimatu, budulca jak również od pory roku czy też fazy rozwojowej, w jakiej znajduje się kolonia. Ewolucyjnie najbardziej prymitywne są gniazda podziemne, następnie pojawiły się gniazda naziemne, drążone w drewnie, a w końcu gniazda nadrzewne.

1 . Gniazda podziemne - jest to typ mrowiska zbudowany z jednej lub wielu komór o płaskiej podłodze i wypukłym sklepieniu, połączonych ze sobą siecią korytarzy szerokich na tyle aby umożliwić ruch w obie strony.



2. Gniazdo ziemne zaopatrzone w kopiec - ten typ gniazd jest spotykany częściej niż poprzedni typ. Możemy wyróżnić 2 rodzaje gniazd naziemnych, w kształcie kopca lub krateru. Mrówki z rodzaju Messor lub Cataglyphis wznoszą z ziarenek piasku nad podziemną częścią gniazda regularny krater otaczający jedno lub kilka wejść do gniazda. Częściej jednak spotykanym rodzajem gniazda są gniazda z kopcem, które są budowane przez wiele mrówek np. z rodzaju Formica czy Lasius. Do budowy kopca mrówki używają różnego materiału - najczęściej z ziemi pochodzącej z procesu kopania komór i korytarzy oraz szczątki organiczne znajdywane w pobliżu gniazda. Najbardziej charakterystyczne i zarazem największe kopce budują mrówki z rodzaju Formica. Możemy wyróżnić w nich 4 różne strefy: Pierwszą, powierzchniową o grubości od 5 do 20 cm zbudowaną z scementowanych ziaren piasku, igieł sosny lub świerku, źdźbeł trawy, szczątków liści itp. Powłoka ta jest nieprzepuszczalna nawet w czasie najbardziej ulewnych deszczów. Pod warstwą powierzchniową znajduje się główna masa mrowiska, zbudowana z gałązek sosny, dębu, czy brzozy. Warstwa ta sięga do kilkudziesięciu centymetrów wgłąb ziemi, zwykle otacza jakiś martwy korzeń lub pniak, który stanowi jądro mrowiska. Poniżej znajduje się warstwa przejściowa zwykle przybiera ona kształt lejka. Czwartą i ostatnią warstwę stanowią wydrążone w ziemi korytarze, w których mrówki spędzają okres zimy. Ilość mrówek, jaka może zamieszkiwać w takim kopcu liczy się w milionach. Kopce mrówek pełnią rolę swojego rodzaju inkubatorów do wychowu potomstwa. W okresie wegetacyjnym wewnątrz kopca utrzymuje się stała temperatura. Może ona się różnić od temperatury otoczenia nawet o 20*C. Mrówki przez całą dobę zajmują się regulacją termiczną mrowiska. W dzień parowanie przez otwory wentylacyjne kopca nie pozwala na podwyższenie temperatury, w nocy mrówki bronią się przed utratą ciepła zamykając otwory wentylacyjne. Gniazdo mrówek rudnic podlega ciągłym przebudowom. Prowadząc badania skropiono farbą igły na powierzchni kopca. Zafarbowane igły w szybkim tempie zniknęły, żeby pojawić się spowrotem na powierzchni po kilku tygodniach.

3. Gniazda nadrzewne - wiele gatunków mrówek, korzysta z możliwości, jakie dają drzewa i buduje w nich lub na nich swoje gniazda. Mrówki drążą korytarze i komory samodzielnie lub korzystają z wydrążonych przez inne owady. W europejskich warunkach charakterystycznymi gatunkami budującymi gniazda na drzewach są mrówki z rodzaju Camponotus i Crematogaster, drążą one skomplikowaną sieć korytarzy nawet w żywych częściach drzewa. Spośród innych gatunków związanych z drzewami na uwagę zasługuje kartoniarka (Lasius fuliginosus), której mrowiska zlokalizowane są w pniach drzew. Gniazdo składa się z wielu poziomych komór i korytarzy, których ściany zbudowane są z kartonu produkowanego przez robotnice z przeżutych kawałków drewna zmieszanych ze śliną. Wielkość takiego gniazda dochodzi do 1,5m wysokości o ok. 40 cm średnicy.

 

Jak powstaje kolonia?


Historia kolonii zaczyna się tuż po locie godowym, w trakcie którego młode skrzydlate królowe z pełnymi wolami pokarmu wzbiwszy się pierwszy i jedyny raz do lotu, kopulują z samcami, otrzymują nasienie (czasami z jedna samicą kopuluje po kolei nawet do 10 samców). Zdobyte w ten sposób nasienie pozwala królowej na składanie przez całe nie rzadko kilkunastoletnie życie składać zapłodnione jaja, z których wylęgną się robotnice. Świeżo zapłodnione królowe opadają na ziemię i w karkołomnych pozach pozbywają się niepotrzebnych już skrzydeł.


Poniższy opis nie uwzględnia królowych zakładających kolonię na drodze pasożytnictwa czasowego(np. F.rufa, L.fuliginosus, L. umbratus)

Wolna od przeszkadzających skrzydeł królowa znajduje odpowiednie miejsce, w którym zaczyna kopać niewielką norkę. Na początek wykopuje jedną komorę, do której od wewnątrz zamyka wejście, zalepiając je ziemią. W dalszej kolejności składa kilka jaj, które za pomocą śliny łączy ze sobą i rozpoczyna troskliwą opiekę. Trzymając pakiet jaj w żuwaczkach oblizuje go i w ten sposób chroni przed wyschnięciem oraz odżywia jaja. Ślina zawiera związki odżywcze pochodzące z rozkładu mięśni odpowiedzialnych za poruszanie skrzydłami w trakcie lotu godowego, którymi to właśnie młoda matka karmi jaja. Poprzez półprzepuszczalne osłonki jajowe znajdujące się środku jaj zarodki otrzymują substancje odżywcze, które wykorzystują do swojego dalszego rozwoju. Z jaj wylegają się larwy, które dalej są karmione. Następnie larwy przekształcają się w poczwarki, z których wylęgają się robotnice, które przejmują opieka nad potomstwem, a królowa może skupić się już tylko na składaniu jaj.


 Od jakich mrówek mam zacząć?


Na początku należy zaznaczyć, że nie ma trudnych gatunków. Są tylko bardziej bądź mniej wymagające. Jest dużo porad na temat od którego gatunku mrówek można zacząć i większość z nich wskazuje na Lasius niger ze względu na dostępność i prostotę hodowli a z drugiej strony interesujące ich zwyczaje i zachowania. Lasius niger są to pospolite mrówki które w czasie rójki, godów wylatują w ogromnych ilościach. Naprawdę trudno jest je przeoczyć. Ponadto są bardzo odporne na błędy hodowcy. Można zacząć także od Formica fusca albo jakiś mrówek z rodzaju Myrmica. Można u tych mrówek łatwo złapać całą kolonię żyjącą gdzieś w naturze, mrowiska budują płytko i rozlegle a w środku znajduje się wiele czerwiących się (składających jajeczka) królowych (tzw. Poliginia). Są to łatwe mrówki w hodowli. Mają względnie małe wymagania jeśli chodzi o wilgotność, temperaturę, lokum i pokarm. Nie ma co porywać się z motyką na Słońce. Na bardziej wymagające gat. przyjdzie czas.

 Co to znaczy że królowa zakłada kolonię w sposób klasztorny?


Klasztornymi nazywamy te królowe, które wychowują samodzielnie pierwsze pokolenie robotnic. W tym czasie zwykle nie odżywiają się, choć są wyjątki, kiedy to królowe wychodzą z gniazda w poszukiwaniu pokarmu białkowego dla potomstwa i jest to forma zakładania kolonii częściowo klasztorna . Robią tak np. niektóre królowe Myrmica.

Mono i poliginiczne, mono i polikaliczne...cóż to znaczy?


Monoginicza kolonia to taka która w mrowisku zawiera tylko jedna królową-matkę. Młode rójkowe królowe gatunków monoginicznych są zabijane w momencie gdy zbliżą się do już istniejącej kolonii, są traktowane jako wróg. W koloniach monoginicznych śmierć królowej oznacza najczęściej śmierć całej kolonii, gdyż brak jest reproduktora. Poliginiczna kolonia to taka w której znajduje się kilka królowych-matek. Mają one równe prawa, wszystkie składają jajeczka i wszystkie są równorzędnie traktowane przez robotnice. Młode rójkowe królowe, które wracają do macierzystego mrowiska są często życzliwie przyjmowane. Dzięki temu zabiegowi taka kolonia uzyskuje względną nieśmiertelność. Wyróżniamy jeszcze jeden typ. Jest to Oligoginia, czyli występowanie w kolonii dwóch lub więcej składających jaja królowych, wykazujących terytorializm, zachowujących się wobec siebie agresywnie i w związku z powyższym odseparowanych przestrzennie poprzez zamieszkiwanie osobnych przestrzeni gniazda. Jest to szczególny przypadek poliginii. Kolonia momokaliczna jest to taka kolonia która zrobiła jedno gniazdo i rozwija się w obrębie tego jednego gniazda. Kolonia polikaliczna najczęściej jest to twór, który kiedyś zaczynał jako pojedyncze mrowisko, ale obecnie się rozrósł, założył wiele mrowisk potomnych i nie da się już w żaden sposób określić, które mrowisko było pierwsze, które jest najstarsze. Być może nawet mrowisko to już dawno zniknęło, a mrówki przeprowadziły się do innych gniazd superkolonii. Superkolonie mogą liczyć dziesiątki, setki, a nawet tysiące gniazd. Wiekowo zaś mogą liczyć setki, jeśli nie tysiące lat. Największa kolonia polikaliczna – Linepithema humile – zaczyna się na południu Włoch, a kończy na północy Portugalii Bardzo rzadko jest to taka kolonia która ma gniazdo-matkę i gniazda satelickie, które służą powiedzmy jako bastiony. Te gniazda satelickie pełnią role baz wypadowych, spichlerzy, dzięki czemu kolonia zwiększa swój zasięg żerowania, a co za tym idzie powiększa kontrolowany teren, zdobywa więcej pokarmu i szybciej znajduje źródła pokarmu.

 Czy można złapać całą kolonię z naturalnego środowiska?


Jest to możliwe, aczkolwiek nie w przypadku wszystkich gatunków. Niektóre albo są zbyt głęboko pod ziemią, a kolonia jest bardzo rozciągnięta, albo np. należało by ściąć 60letni dąb i dokładnie przeszukać aby znaleźć królową! Np. wszystkie kolonie Lasius i Camponotus są praktycznie nie do złapania z naturalnego środowiska. Mrówki z rodzaju Myrmica można bez większych przeszkód złapać. Ich mrowiska są płytkie, nie bardzo rozległe i zawierają dużo płodnych królowych. Są także gatunki które cale mrowisko mieszczą w starej puszce, bądź pod kamieniem na głębokości 5cm. Oprócz Myrmica pozyskać można także niektóre kolonie z rodzaju Leptothorax a także Formica fusca . Jednak mimo wszystko nic nie daje takiej radości jak "stworzyć" kolonie od podstaw-od samej królowej i przyglądać się jej zmaganiom od początku... Czy mrówki rosną całe życie?

Tak jak wszystkie owady przechodzące przeobrażenie zupełne, po przepoczwarzeniu mrówki nie rosną. Rosną jedynie larwy. Dorosłe mrówki mogą nieco zwiększyć rozmiary przez fizjogastrię odwłoka - zwiększenie objętości poprzez napompowanie wola. W przypadku królowych takie rozciągnięcie odwłoka może też być spowodowane przez intensywne czerwienie, u niektórych gatunków, np. Lasius umbratus, odwłok królowej rośnie do ogromnych rozmiarów, uniemożliwiając jej poruszanie się.